گیربکس اتوماتیک حساس‌ترین و گران‌ترین مجموعه مکانیکی خودرو بعد از موتور است. تعمیر گیربکس اتومات بسته به مدل خودرو از ۲۰ میلیون تا بیش از ۱۵۰ میلیون تومان هزینه دارد. جالب اینجاست که بخش قابل‌توجهی از خرابی‌های گیربکس اتوماتیک، ریشه در یک قطعه ارزان و فراموش‌شده دارد: فیلتر گیربکس اتوماتیک. فیلتری که قیمتش بسیار پایین‌تر از خود گیربکس اتوماتیک است، ولی نبودش یا کثیف بودنش می‌تواند پمپ، شیر برقی‌ها و کلاچ‌های داخلی را نابود کند.

خرید فیلتر گیربکس اتوماتیک اصل و تعویض به‌موقع آن، ساده‌ترین و ارزان‌ترین راه محافظت از گیربکس است. در شهر روغن انواع فیلتر گیربکس اتوماتیک برای خودروهای ایرانی و خارجی با ضمانت اصالت عرضه می‌شود. در ادامه، وظیفه صافی گیربکس اتوماتیک، انواع آن، زمان دقیق تعویض و بهترین برندها را بررسی کرده‌ایم.

فیلتر گیربکس اتوماتیک چیست؟

فیلتر گیربکس اتوماتیک (ATF Filter) قطعه‌ای است که وظیفه تصفیه روغن گیربکس (ATF) را بر عهده دارد. روغن گیربکس اتوماتیک فقط روانکار نیست. این روغن هم‌زمان نیروی هیدرولیکی را منتقل می‌کند، کلاچ‌ها و باندهای داخلی را درگیر و آزاد می‌کند و حرارت را دفع می‌کند. هر ذره آلودگی در این روغن می‌تواند فاجعه باشد.

داخل گیربکس اتوماتیک، قطعات متعددی در حال حرکت هستند: چرخ‌دنده‌های سیاره‌ای، صفحات کلاچ، باندهای ترمز، بلبرینگ‌ها و بوش‌ها. سایش طبیعی این قطعات، ذرات فلزی ریز تولید می‌کند. صفحات کلاچ هم مواد اصطکاکی آزاد می‌کنند. اگر این ذرات در روغن بمانند، وارد مجراهای باریک شیر برقی‌های گیربکس (Solenoid Valves) می‌شوند. قطر این مجراها گاهی کمتر از ۰.۵ میلی‌متر است. یک‌ذره فلزی ریز کافی است تا شیر برقی گیر کند، فشار روغن در مدار مربوطه قطع شود و تعویض دنده با ضربه یا تأخیر انجام شود.

صافی گیربکس اتوماتیک دقیقاً همین ذرات را می‌گیرد. در مسیر مکش پمپ روغن قرار دارد و قبل از اینکه روغن وارد مدار هیدرولیکی شود، آن را فیلتر می‌کند.

وظایف فیلتر روغن گیربکس اتوماتیک

·        جداسازی ذرات فلزی ناشی از سایش چرخ‌دنده‌ها و بلبرینگ‌ها

·        جمع‌آوری ذرات مواد اصطکاکی از صفحات کلاچ و باند

·        جلوگیری از انسداد مجراهای شیر برقی‌ها و بادی ولو (Valve Body)

·        حفظ جریان یکنواخت روغن به پمپ

·        کمک به حفظ فشار هیدرولیکی صحیح در مدارهای مختلف گیربکس

وقتی فیلتر کثیف یا مسدود می‌شود، پمپ برای مکش روغن باید سخت‌تر کار کند. فشار مکش افت می‌کند. روغن کمتری وارد مدار می‌شود. نتیجه: افت فشار هیدرولیک، لغزش کلاچ‌ها، تأخیر در تعویض دنده و در نهایت سوختن صفحات کلاچ. تعمیر یا اورهال گیربکس در این مرحله اجتناب‌ناپذیر است.

انواع فیلتر گیربکس اتوماتیک بر اساس محل نصب

فیلترهای گیربکس اتومات بر اساس محل قرارگیری به دودسته اصلی تقسیم می‌شوند. شناختن نوع فیلتر خودرو قبل از خرید ضروری است؛ چون ابعاد، شکل و روش تعویض هر کدام متفاوت است.

فیلتر داخلی (Internal Filter)

فیلتر داخلی، داخل کارتل (Oil Pan) گیربکس قرار دارد. برای دسترسی به آن باید کارتل گیربکس باز شود. اکثر گیربکس‌های اتوماتیک رایج در ایران فیلتر داخلی دارند.

مشخصات:

·        معمولاً صفحه‌ای و تخت است

·        مستقیماً به لوله مکش پمپ متصل می‌شود

·        تعویض آن نیاز به تخلیه روغن و باز کردن کارتل دارد

·        بعضی مدل‌ها با واشر کارتل یکپارچه عرضه می‌شوند

مثال‌ها: فیلتر گیربکس AL۴ (پژو ۲۰۶ تیپ ۵، ۲۰۷، سیتروئن C۵)، فیلتر گیربکس‌های جاتکو (نیسان، رنو)

فیلتر بیرونی (External Filter)

فیلتر بیرونی، خارج از کارتل و روی بدنه گیربکس یا در مسیر لوله‌های خنک‌کننده نصب می‌شود. ظاهرش شبیه فیلتر روغن موتور یا فیلتر سوخت است.

مشخصات:

·        دسترسی آسان‌تر

·        تعویض بدون نیاز به تخلیه کامل روغن امکان‌پذیر است

·        معمولاً در گیربکس‌های جدیدتر استفاده می‌شود

مثال‌ها: بعضی گیربکس‌های ZF (ب‌ام‌و، آئودی، فولکس‌واگن)، بعضی گیربکس‌های آیسین (تویوتا، لکسوس)

کدام خودروها چه نوع فیلتری دارند؟

نکته	نوع فیلتر	خودرو / گیربکس
فیلتر گیربکس AL۴ باید با واشر کارتل عوض شود	داخلی	پژو ۲۰۶ تیپ ۵ (AL۴)
مشابه ۲۰۶ تیپ ۵	داخلی	پژو ۲۰۷ اتومات (AL۴)
مشابه	داخلی	سیتروئن C۵ (AL۴)
فیلتر مشبک فلزی + واشر	داخلی	هیوندای توسان (A۶MF۱)
مشابه توسان	داخلی	کیا اسپورتیج (A۶MF۱)
آیسین	داخلی	تویوتا کمری (U۶۶۰E)
بعضی مدل‌ها دو فیلتر دارند	بیرونی + داخلی	بی‌ام‌و سری ۳ (ZF ۶HP)
	داخلی	نیسان ماکسیما (جاتکو)
مشابه پژو ۲۰۶	داخلی	رنو مگان (DP۰/AL۴)

نکته مهم: بعضی گیربکس‌ها مثل CVT نیسان جوک و ایکس‌تریل هم فیلتر داخلی دارند؛ ولی ساختار و ابعاد فیلتر CVT با فیلتر گیربکس اتوماتیک معمولی فرق دارد. فیلتر اشتباه نخرید.

جنس فیلتر گیربکس اتوماتیک

جنس المان فیلتر (ماده‌ای که فیلتراسیون را انجام می‌دهد) تأثیر مستقیم بر کیفیت تصفیه و عمر فیلتر دارد. سه نوع اصلی وجود دارد:

فیلتر نمدی (Felt Filter)

قدیمی‌ترین و ارزان‌ترین نوع. المان فیلتر از الیاف نمدی فشرده ساخته شده. ذرات را در عمق الیاف به دام می‌اندازد.

·        مزیت: ارزان، فیلتراسیون اولیه خوب

·        عیب: عمر کوتاه. وقتی اشباع شود، جریان روغن به‌شدت افت می‌کند. قابل شستشو نیست.

·        کاربرد: گیربکس‌های قدیمی‌تر

فیلتر کاغذی (Paper/Cellulose Filter)

رایج‌ترین نوع در گیربکس‌های مدرن. المان از کاغذ فیلتر مخصوص با تخلخل کنترل‌شده ساخته شده. دقت فیلتراسیون بالاتر از نمدی.

·        مزیت: تعادل خوب بین هزینه، جریان روغن و دقت فیلتراسیون. ذرات تا ۲۰ میکرون را می‌گیرد.

·        عیب: یک‌بارمصرف. قابل شستشو نیست.

·        کاربرد: اکثر گیربکس‌های اتوماتیک امروزی

فیلتر فلزی مشبک (Metal Mesh Filter)

المان از توری فلزی ریزبافت (معمولاً استیل) ساخته شده. در بعضی گیربکس‌های کره‌ای و ژاپنی استفاده می‌شود.

·        مزیت: عمر بسیار بالا. قابل شستشو و استفاده مجدد (در صورت سالم‌بودن توری). مقاوم در برابر حرارت.

·        عیب: دقت فیلتراسیون پایین‌تر (ذرات خیلی ریز را رد می‌کند). قیمت بالاتر.

·        کاربرد: هیوندای، کیا، بعضی مدل‌های تویوتا

فیلتر ترکیبی (کاغذ + فلز)

بعضی فیلترها ترکیبی هستند. یک‌لایه توری فلزی برای ذرات درشت و یک‌لایه کاغذی برای ذرات ریز. بهترین دقت فیلتراسیون.

کدام جنس بهتر است؟

برای خودروهای سواری با رانندگی عادی، فیلتر کاغذی کیفیت بالا بهترین انتخاب است. ذرات ریز‌تر را می‌گیرد و از شیر برقی‌ها بهتر محافظت می‌کند. فیلتر فلزی مشبک برای کسانی مناسب است که دوره تعویض طولانی‌تر می‌خواهند و حاضرند فیلتر را بشویند و دوباره استفاده کنند (البته بعضی متخصصین گیربکس این کار را توصیه نمی‌کنند).

بهترین زمان تعویض فیلتر گیربکس اتوماتیک

فاصله تعویض فیلتر + روغن	شرایط رانندگی
هر ۴۰,۰۰۰ تا ۶۰,۰۰۰ کیلومتر	شهری عادی
هر ۳۰,۰۰۰ تا ۴۰,۰۰۰ کیلومتر	شهری با ترافیک سنگین
هر ۶۰,۰۰۰ تا ۸۰,۰۰۰ کیلومتر	جاده‌ای (بین‌شهری)
هر ۳۰,۰۰۰ کیلومتر	بارکشی یا یدک‌کشی

زمان تعویض فیلتر گیربکس اتوماتیک مستقیماً به دوره تعویض روغن گیربکس گره‌خورده. قانون کلی: هر بار که روغن گیربکس اتوماتیک را تعویض می‌کنید، فیلتر هم باید عوض شود. تعویض روغن بدون تعویض فیلتر مثل شستن لباس با آب تمیز ولی انداختن آن‌ها داخل سبد کثیف است. در اینجا بهترین زمان تعویض فیلتر گیربکس اتوماتیک بر اساس شرایط رانندگی جمع‌آوری‌شده است:

یک اشتباه رایج: بعضی خودروسازان ادعا می‌کنند روغن گیربکس اتوماتیک «مادام‌العمر» است و نیاز به تعویض ندارد. این ادعا گمراه‌کننده است. «مادام‌العمر» یعنی مادام‌العمر گارانتی (معمولاً ۵ سال یا ۱۰۰ هزار کیلومتر)، نه مادام‌العمر خودرو. بعدازاین مدت اگر تعویض نکنید، خودروساز مسئولیتی ندارد؛ ولی شما هزینه تعمیر می‌دهید.

اولین تعویض مهم‌ترین است.

اولین تعویض روغن و فیلتر گیربکس بعد از ۳۰ تا ۴۰ هزار کیلومتر اول بسیار مهم است. چرا؟ چون در هزاران کیلومتر اول عمر گیربکس، قطعات در حال «آب‌بندی» هستند و بیشترین ذرات فلزی در همین دوره تولید می‌شود. فیلتر جدید و روغن تازه بعدازاین دوره، عمر گیربکس را به طور محسوسی افزایش می‌دهد.

علائم خرابی فیلتر گیربکس اتوماتیک

فیلتر گیربکس مثل فیلتر روغن موتور چراغ هشدار مخصوص روی داشبورد ندارد. باید علائم را بشناسید:

۱. تأخیر در تعویض دنده

وقتی فیلتر مسدود شود، فشار روغن افت می‌کند. نتیجه: دنده‌ها با تأخیر عوض می‌شوند. مثلاً بعد از فشاردادن پدال گاز، یکی دو ثانیه طول می‌کشد تا دنده درگیر شود. یا از حالت پارک به دنده D با وقفه محسوس جا می‌افتد.

۲. ضربه یا تکان هنگام تعویض دنده

تعویض دنده باید نرم و بی‌صدا باشد. اگر هنگام رفتن از دنده ۱ به ۲ یا ۲ به ۳ ضربه می‌خورید، یکی از دلایل احتمالی فیلتر کثیف است. البته علل دیگری هم وجود دارد (مثل خرابی شیر برقی یا سوختگی کلاچ) ولی اولین چیزی که باید بررسی شود روغن و فیلتر است.

۳. لغزش گیربکس (Slipping)

دور موتور بالا می‌رود؛ ولی ماشین شتاب نمی‌گیرد. انگار کلاچ سر می‌خورد. فیلتر مسدود → افت فشار → کلاچ‌ها کامل درگیر نمی‌شوند → لغزش. اگر این علامت را دیدید فوری اقدام کنید. لغزش مداوم باعث سوختن صفحات کلاچ می‌شود و تعمیر آن گران است.

۴. صدای غیرعادی از گیربکس

صدای وزوز یا زوزه از گیربکس، مخصوصاً هنگام حرکت از حالت سکون. پمپ گیربکس دارد تلاش می‌کند روغن را از فیلتر مسدود بمکد. صدای ناله پمپ نشانه کمبود جریان روغن است.

۵. روشن‌شدن چراغ گیربکس

در خودروهای جدید، واحد کنترل گیربکس (TCU) افت فشار را تشخیص می‌دهد و چراغ هشدار گیربکس روی داشبورد روشن می‌شود. البته این چراغ دلایل متعددی می‌تواند داشته باشد؛ ولی اگر مدت زیادی از تعویض روغن و فیلتر گذشته، اولین مظنون همین است.

۶. بالارفتن دمای گیربکس

فیلتر مسدود → جریان روغن کمتر → خنک‌کاری ضعیف‌تر → دمای گیربکس بالا می‌رود. بعضی خودروها نشانگر دمای گیربکس دارند. اگر دما به طور غیرعادی بالا رفته و نشتی هم ندارید، فیلتر را بررسی کنید.

نکته مهم: اگر بیش از یکی از این علائم را هم‌زمان دارید، احتمال مشکل جدی‌تر از فیلتر وجود دارد. در این حالت قبل از هر اقدامی، گیربکس را توسط یک متخصص دیاگ بزنید.

فیلتر گیربکس AL۴: مهم‌ترین فیلتر در بازار ایران

فیلتر گیربکس AL۴ را جداگانه بررسی می‌کنیم؛ چون این گیربکس رایج‌ترین گیربکس اتوماتیک در ایران است. پژو ۲۰۶ تیپ ۵، پژو ۲۰۷ اتوماتیک، سیتروئن C۳ و C۵ و رنو مگان همگی از گیربکس (AL۴ که بعداً به DP۰ تغییر نام داد) استفاده می‌کنند.

گیربکس AL۴ به حساسیت بالا معروف است. مشکلات رایج آن شامل تعویض دنده با ضربه، لرزش هنگام حرکت و خرابی شیر برقی‌ها است. بخش قابل‌توجهی از این مشکلات به تعویض‌نکردن به‌موقع روغن و فیلتر برمی‌گردد.

نکات خاص فیلتر  AL۴:

·        فیلتر داخل کارتل قرار دارد

·        معمولاً به‌صورت کیت با واشر کارتل فروخته می‌شود

·        هنگام تعویض، حتماً واشر کارتل هم عوض شود

·        آهنرباهای داخل کارتل هم باید تمیز شوند (این آهنرباها ذرات فلزی درشت را جمع می‌کنند)

·        حجم روغن AL۴ حدود ۴ لیتر است؛ ولی با تخلیه ساده فقط ۳ لیتر خارج می‌شود. بقیه در مبدل حرارتی و مدارهای داخلی می‌ماند

توصیه: اولین تعویض فیلتر AL۴ را حتماً حداکثر تا ۴۰,۰۰۰ کیلومتر انجام دهید. بعد از آن هر ۴۰ تا ۵۰ هزار کیلومتر. اگر در ترافیک سنگین تهران رانندگی می‌کنید، هر ۳۰,۰۰۰ بهتر است.

برندهای معتبر فیلتر گیربکس اتوماتیک

بازار فیلتر گیربکس در ایران پر از محصولات بی‌نام‌ونشان است. فیلتر بی‌کیفیت ممکن است تخلخل نامناسب داشته باشد (یا خیلی درشت که ذرات را رد کند، یا خیلی ریز که جریان روغن را ببندد). یا واشر آن درست آب‌بندی نکند و نشتی ایجاد شود.

برندهای اصلی (OEM)

بهترین انتخاب، فیلتر OEM (تولیدکننده اصلی قطعه) است:

·        آیسین(AISIN): تولیدکننده اصلی گیربکس‌های تویوتا، لکسوس و بسیاری خودروهای دیگر. فیلتر آیسین دقیقاً با مشخصات کارخانه‌ای ساخته می‌شود.

·        زد افZF :  تولیدکننده گیربکس‌های ب‌ام‌و، آئودی، فولکس‌واگن و بنز. فیلتر ZF Lifeguard  یکی از باکیفیت‌ترین فیلترهای بازار است.

·        جاتکو(JATCO): تولیدکننده گیربکس نیسان و رنو. فیلتر اصلی جاتکو برای ماکسیما، تیانا و مگان.

برندهای افترمارکت معتبر

·        مان(MANN): برند آلمانی. یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فیلتر در جهان. فیلترهای گیربکس مان دقت فیلتراسیون بالایی دارند.

·        ماله(MAHLE): برند آلمانی دیگر. مشابه مان از نظر کیفیت.

·        هنگست(HENGST): آلمانی. تخصص بالا در فیلترهای هیدرولیکی و گیربکس.

فیلترهای متفرقه

فیلترهای بدون برند یا با برندهای ناشناخته ممکن است مشکلات زیر داشته باشند:

·        تخلخل نامناسب المان

·        واشر با جنس نامرغوب که بعد از مدتی سفت شده و نشتی می‌دهد

·        ابعاد کمی متفاوت که باعث نشست نادرست روی لوله مکش پمپ می‌شود

·        عدم تطابق با مشخصات هیدرولیکی گیربکس (افت فشار بیش از حد یا فیلتراسیون ناکافی)

قیمت خرید فیلتر گیربکس اتوماتیک اصل ممکن است ۲ تا ۳ برابر فیلتر متفرقه باشد. ولی مقایسه کنید که نسبت به خرید یک گیربکس جدید اصلاً قابل‌مقایسه نیستند. منطقی نیست روی فیلتر صرفه‌جویی کنید.

نکات مهم هنگام تعویض فیلتر گیربکس اتوماتیک

تعویض فیلتر گیربکس اتومات ساده‌تر از تعمیر گیربکس است؛ ولی نکات مهمی دارد:

۱. حتماً واشر کارتل را هم عوض کنید. واشر قدیمی ممکن است بعد از بستن مجدد آب‌بندی نکند. نشتی روغن گیربکس از کارتل، یکی از رایج‌ترین مشکلات بعد از سرویس گیربکس است.

۲. آهنرباهای کارتل را تمیز کنید. در کف کارتل اکثر گیربکس‌ها آهنرباهایی وجود دارد که ذرات فلزی درشت را جذب می‌کنند. این آهنرباها را با دستمال تمیز پاک کنید. مقدار ذرات روی آهنربا هم نشانه خوبی از سلامت گیربکس است. ذرات ریز و کم: عادی. ذرات درشت یا زیاد: هشدار.

۳. از روغن صحیح استفاده کنید. هر گیربکس ATF مخصوص خودش را نیاز دارد. روغن اشتباه حتی با فیلتر نو هم مشکل‌ساز است.

۴. حجم روغن را دقیق رعایت کنید. کم‌بودن روغن باعث کمبود فشار و زیاد بودن باعث کف زدگی و افت عملکرد می‌شود.

۵. گشتاور پیچ‌های کارتل را رعایت کنید. سفت کردن بیش از حد پیچ‌ها باعث تاب برداشتن کارتل و نشتی می‌شود.

۶. تعویض را به متخصص گیربکس بسپارید. مکانیک عمومی ممکن است تجربه کافی با گیربکس اتوماتیک نداشته باشد. یک اشتباه کوچک مثل نبستن درست فیلتر روی لوله مکش، می‌تواند هوا وارد پمپ کند و پمپ آسیب ببیند.

سؤالات متداول درباره فیلتر گیربکس اتوماتیک

آیا همه گیربکس‌های اتوماتیک فیلتر دارند؟
بله. تقریباً تمام گیربکس‌های اتوماتیک، CVT و DCT فیلتر دارند. ولی نوع، ابعاد و محل نصب فیلتر در هر گیربکس متفاوت است. حتماً فیلتر مخصوص مدل گیربکس خودتان را بخرید.

هر چند کیلومتر فیلتر گیربکس اتوماتیک را عوض کنم؟
هم‌زمان با تعویض روغن گیربکس: هر ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر. در شرایط سخت (ترافیک، بارکشی) هر ۳۰ هزار.

آیا می‌توانم فقط روغن عوض کنم و فیلتر نه؟
می‌توانید ولی نباید. روغن تازه از فیلتر کثیف عبور می‌کند و سریع آلوده می‌شود. عمر روغن جدید بدون فیلتر نو، نصف می‌شود.

فیلتر فلزی را می‌شود شست و دوباره گذاشت؟
بعضی متخصصان می‌گویند بله، با حلال مخصوص قابل شستشو است. ولی بهتر است عوض شود. ذرات خیلی ریز ممکن است در منافذ توری باقی بمانند.

قیمت خرید فیلتر گیربکس اتوماتیک اصل چقدر است؟
بسته به مدل گیربکس و برند: فیلتر AL۴ از حدود ۲۰۰ هزار تومان. فیلتر ZF از ۵۰۰ هزار تومان. فیلتر آیسین از ۴۰۰ هزار تومان. کیت کامل فیلتر + واشر + روغن ممکن است ۲ تا ۵ میلیون تومان باشد.

خرید فیلتر گیربکس اتوماتیک اصل از شهر روغن

فیلتر گیربکس اتوماتیک ارزان‌ترین قطعه گیربکس است؛ ولی تأثیرش بر عمر گیربکس بیشتر از هر قطعه دیگری است. فیلتر تقلبی یا بی‌کیفیت، همان کاری را با گیربکس می‌کند که فیلتر نداشتن می‌کند. شاید حتی بدتر، چون حس امنیت کاذب ایجاد می‌کند.

در فروشگاه شهر روغن، انواع فیلتر گیربکس اتوماتیک از برندهای OEM و افترمارکت معتبر با تضمین اصالت عرضه می‌شود:

·        ضمانت اصالت: تمامی فیلترها از نمایندگی رسمی تأمین شده‌اند.

·        مشاوره رایگان: مدل خودرو و نوع گیربکس را بگویید تا دقیقاً فیلتر مناسب را پیشنهاد دهیم. فیلتر اشتباه خریدن رایج‌ترین مشکل مشتریان است.

·        ارسال سریع به سراسر ایران.

·        امکان خرید کیت کامل سرویس گیربکس (فیلتر + واشر + روغن).

·        قیمت خرید فیلتر گیربکس اتوماتیک در شهر روغن رقابتی و به‌روز است.

مطمئن نیستید خودروی شما چه نوع فیلتری نیاز دارد؟ از بخش خودروها مدل دقیق ماشین خود را پیدا کنید و قطعات سازگار را ببینید. یا با کارشناسان ما تماس بگیرید تا راهنمایی‌تان کنیم.